Door Chris Schram

Het [Oude] centrum
van Den Haag

Raadhuis a/d Groenmarkt

Oude Stadhuis
Architect(en) : Onbekend
Bouwjaar : 1564
Stijl : Renaissance
In dezelfde stijl als het Stadhuis van Antwerpen (1561-1566).

Uitbreiding v/h Stadhuis
Architect(en) : Daniël Marot [Beeldhouwwerk:  J. B. Xaverij]
Bouwjaar : 1733
Stijl : Lodewijk XIV
Het gehele stadhuis is een Rijksmonument

"Een Paleys voor de heeren, tot een so machtige gemeynte dienende, het welck seer costelyc, wyt en de loffelijc gemaect is."
Ludovico Guicciardini, 1575

Het oude Raadhuis van Den Haag ligt achter de Grote (St. Jacobs) Kerk. Het bestaat uit twee gebouwen (en een toren) die tussen de 16e en 18e eeuw gebouwd zijn. Vanaf de 13e eeuw stond op deze plaats eeuwenlang een huis van de (machtige) heren van Brederode.

Het is (net als het stadhuis van Leiden) één van de weinige stadhuizen in Nederland zonder plein, het ligt  gewoon aan een straat. Fotograferen van de (gehele) gevel is daarom bijna onmogelijk. Dat is jammer, want het oude Raadhuis heeft de mooiste gevel van Den Haag.

De heren van Brederode hadden een kasteel  in de duinen bij Santpoort (foto's: zie "kastelen"), maar verbleven als ze in Den Haag moesten zijn op hun Haagse Stadskasteel.

Na de moord op Aleida van Poelgeest, de maitresse van Graaf Aalbrecht van Holland, waarbij ook de heer van Brederode een rol had gespeeld, werd het huis in beslag genomen [zie Geschiedenis].

Het werd vanaf dat moment gebruikt door het 'gemeente'bestuur als  "Dorpshuys van Der Hage".

Het kasteel van de heren van Brederode in de duinen bij Santpoort is eveneens gesloopt. Hoewel het weer werd opgebouwd is de familie Van Brederode later naar Vianen verhuisd, waar een nieuw kasteel werd gebouwd.

Het Haagse Dorpshuys heeft bestaan tot ongeveer 1560. Toen werd besloten om een nieuw Raadhuis te bouwen. Dit gebeurde tussen 1561 en 1565.

Eigenlijk had men met het geld waarmee de bouw bekostigd is stadsmuren willen aanleggen. Den Haag was in het midden van de 16e eeuw namelijk geplunderd door een Gelderse Veldheer (zie Geschiedenis van Den Haag). Geldre (het huidige Gelderland, en een stuk van Duitsland) vocht voor onafhankelijkheid en de Gelderse legers vonden in Den Haag een makkelijke prooi, aangezien het dorp geen muren of grachten bezat en derhalve niet te verdedigen was.

De bewoners zamelden vervolgens geld in om een stevige muur te bouwen. Den Haag had -net als de Steden van het land- twee burgemeesters. Toen deze heren, Joost Jacobszoon en Dirck van Alckemade, vernamen hoeveel geld er ingezameld was kozen zij er voor om met dat geld een nieuw raadhuis te bouwen.

Haagse lokale bestuurders hebben er na de bouw bijna 4 eeuwen gebruik van gemaakt. Ook nu wordt het incidenteel nog wel eens gebruikt voor Gemeentezaken, zoals de aangifte van de Geboorte van Prinsessen Amalia en Alexia, de dochters van Prins Willem Alexander en Prinses Maxima.

Het is gebouwd in Renaissance-stijl. Ik heb in vele boeken naar informatie over het Haagse Stadhuis gezocht, maar het blijkt helaas niet (meer) bekend te zijn wie de architect was van dit gebouw. De informatie daarover blijkt in de 80 jarige oorlog verloren te zijn gegaan.

Ik had gelezen/geleerd dat het stadhuis iets weg zou hebben van het oude stadhuis van Antwerpen, dat in dezelfde periode werd gebouwd (1564). In mei 2005 ben ik naar Antwerpen gegaan om het stadhuis (architect Cornelis Floris de Vriendt) zelf eens te bekijken.

Volgens mij is het zo dat het stadhuis van Delft ("Noordelijke Renaissance") veel meer gemeen heeft met dat van Antwerpen dan het Haagse Stadhuisje. Bij de stadhuizen van Antwerpen en Delft is de overgang van Renaissance naar Classicisme al zichtbaar. Dat is bij het Haagse Stadhuisje zeker niet het geval !

Het stadhuis van Den Haag is ook veel minder uitbundig versierd dan het Antwerpse stadhuis en de luiken geven het bijna een pitoresk aanzien!

Het stadhuis van Vlissingen (1594) (zie tekening onderaan deze pagina) leek heel veel op het Antwerpse Stadhuis. Dat stadhuis is in 1809 bij een brand verloren gegaan en helaas nooit meer herbouwd.

Opvallend is dat er geen plein vóór het Haagse Stadhuis is. Er hebben altijd huizen tegenover gestaan. Dat komt omdat het Raadhuis is gebouwd op de plaats waar een dorpshuis stond en dat dorpshuis stond, zoals hierboven al is schreven, op de plaats waar een stadskasteel had gestaan. Dat stadskasteel stond (net als de Grote Kerk en de meeste andere oude huizen van Den Haag op een oude strandwal. Daar -hoog en droog- bouwde men de huizen dicht op elkaar. Alleen de Graven van Holland hadden (namen) de ruimte.

Aanvankelijk bezat het Haagse Stadhuis nog geen toren. Deze is er aan het eind van de 16 eeuw tegenaan gebouwd (architect was waarschijnlijk Van Bassen). De toren van het Haagse Stadhuis lijkt op die van het Stadhuis van Haarlem. De Haarlemse toren is echter nog geen 100 jaar oud (1914).

Raadhuis in 1745

Toen de Nederlanden aan het eind van de 16e eeuw in opstand kwamen tegen Spanje was Den Haag niet te verdedigen en werd het regelmatig bezet en geplunderd door om en om Geuze- en Spaanse troepen, die zonder enig probleem het dorp binnen konden wandelen.

Er waren geen muren, geen torens en amper grachten om de bevolking te beschermen. Alleen binnen de grachten van het Binnenhof was men veilig. Buiten die grachten brandden grote delen van de stad regelmatig tot de grond toe af.

Uiteindelijk wisten de Nederlandse legers de Spanjaarden te verdrijven uit het noorden en westen van Nederland.

Den Haag lag er toen echter troosteloos bij. De meeste bewoners waren de stad ontvlucht, omgekomen in de strijd, of gestorven aan de Pest.

 

Er gingen (in het naburige Delft) steeds meer stemmen op stemmen op om het dorp vervolgens maar niet meer te herbouwen.

We zullen nooit weten hoe Nederland er uit zou hebben gezien als het Delfse stadsbestuur haar zin had kunnen doordrijven. Wellicht zou Delft regerings- en hoofdstad geworden zijn, met 17e eeuwse gebiedsuitbreidingen over haar Singelgracht. Het liep anders, Delft bevroor enige tijd later in de tijd en bleef eigenlijk zoals het was. Den Haag likte haar wonden en groeide als kool. Het werd het (machts)centrum van de Republiek.

Het Raadhuis heeft de plunderingen gedurende de 80 jarige oorlog op miraculeuze wijze 'overleefd' en staat er nog steeds zo bij als (meer dan) 400 jaar geleden.

Boven de arcades zijn verschillende inscripties te lezen :

1. VIGILATE DEO / CONFIDENTES
   (wees waakzaam in vertrouwen op God)

2. ANNO 1565.

3. NE IUPITER QUIDEM OMNIBUS [PLACET].
   (zelfs Jupiter kan niet iedereen tevreden stellen).

De standbeelden stellen "Geloof", "Hoop", "Liefde", "Kracht" en "Gerechtigheid" voor.

Het 'jongere' gedeelte, het langgerekte gedeelte links van de toren, ontstond pas in de jaren 1733-1739. De architect was de wereldberoemde Daniel Marot. Marot was een Hugenoot (Franse Protestant). Hij was Frankrijk ontvlucht tijdens de vervolging van Protestanten en heeft lange tijd in Den Haag gewoond. Zijn huis aan het Noordeinde bestaat nog steeds.

Marot kreeg bij de bouw van het Stadhuis hulp van de beroemde Beeldhouwer Jean Baptist Xavéry, eveneens een Hugenoot. De beeldengroep "Gerechtigheid en Voorzichtigheid" (compleet met Ooievaar) is van zijn hand.

Meer over Marot en Xavery in het hoofdstuk over beroemde Bouwmeesters in Den Haag.

Er is tegenwoordig een (goed) restaurant onder het voormalige Stadhuis gevestigd; "Catacomben". In dit restaurant bevinden zich ook oude kerkers, deze zijn nog ouder dan het Stadhuis en hoorden vroeger bij het Haagse Dorpshuis.

Aan het begin van de 21e eeuw is het Haagse oude Raadhuis één van de oudste (en mooiste) gebouwen van de stad. Achteraf gezien lijkt het dus een goede keus te zijn geweest om voor de bouw het geld dat voor de verdedingswerken was bestemd te gebruiken, maar daar hebben de bewoners van Den Haag enkele jaren na de bouw van het stadhuis waarschijnlijk heel anders over gedacht.

In de jaren '70 van de 20e eeuw werd er nog een derde gedeelte aan het gebouw toegevoegd, wat zonder enige twijfel een van de LELIJKSTE gebouwen van Den Haag genoemd kon worden.

Tot opluchting van alles & iedereen is dit gebouw na 30 jaar weer gesloopt, waarna er een bijzonder gebouw voor terug kwam..

• Grote Kerk
• Raadhuis van Antwerpen (Duits)
• Stadhuizen in Nederland